انسانيت . شيطان ايمان آورد به دستش ؛ چنانچه در دست رسول اكرم - صلّى اللَّه عليه و آله - ايمان آورد ، فرمود : « إن شيطاني آمن بيدي » « 1 » . « شيطان من به دست من ايمان آورد » . و مقام حيوانيت او تسليم مقام انسانيتش شود ، به‌طورى كه مركب مرتاض راهوار عالم كمال و ترقى و براق آسمان پيماى راه آخرت شود و ابداً سرخودى نكند و چموشى ننمايد . و بعد از تسليم شدن شهوت و غضب به مقام عدل و شرع ، عدالت در مملكت بروز كند و حكومت عادلهء حقه تشكيل شود كه كاركن در آن و حكم‌فرماى در آن حق و قوانين حقه باشد ، و قدمى بر خلاف حق در آن گذاشته نشود و به‌كلى از باطل و جور عارى و برى گردد . پس ، همان‌طور كه ميزان در منع حق و صدّ آن اتّباع هواى نفس است ، ميزان در جلب حق و پيدايش آن متابعت شرع و عقل است . و بين اين دو منزل ، كه يكى متابعت كاملهء هواى نفس است و ديگرى متابعت مطلقهء كاملهء عقل است ، منازل غير متناهيه است ، به‌طورى كه هر قدمى كه به تبعيت هواى نفس برداشته شود ، به همان اندازه منع از حق كند و حجاب از حقيقت شود و از انوار كمال انسانيت و اسرار وجود آدميت محجوب گردد ؛ و به عكس ، هر قدمى كه بر خلاف ميل نفس و هواى آن بردارد ، به همان اندازه رفع حجاب شود و نور حق در مملكت جلوه كند . فصل در ذمّ اتّباع هوى است خداوند تبارك و تعالى در ذمّ اتّباع نفس و هواى آن فرمايد : وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ « 2 » . « پيروى هواى نفس مكن كه گمراه كند تو را از راه خدا » . و در آيهء ديگر

--> ( 1 ) - در بعضى مصادر « شيطاني أسلم على يدي » يا « بين يدي » آمده . ( ر . ك : تفسير القرآن الكريم ، ابن عربى ( تأويلات ، ملّا عبدالرزّاق كاشانى ) ، ج 2 ، ص 196 و 377 ) . و در بعضى ديگر مضمون اين حديث آمده . ( ر . ك : بحار الأنوار ، ج 60 ، ص 329 ؛ علم اليقين ، ج 1 ، ص 282 ؛ كنز العمّال ، ج 1 ، ص 247 ) ( 2 ) - ص ( 38 ) : 26 .